Kasteel Oost in oorlogstijd

Ton Stille over een kasteel in Eijsden

Als je de mergellandroute volgt vanaf Maastricht richting Eijsden dan word je ter hoogte van het kerkdorp Oost-Maarland naar rechts geleid , richting de Maas. De weg wordt hier omzoomd door hoge bomen die ’s zomers veel van het licht wegnemen. In de verte zijn de contouren van de afgegraven mergelwanden van het Belgische deel van de Sint Pietersberg zichtbaar. Links de groene velden van het Maasdal voor Eijsden. Rechts, halverwege de laan tussen de bomen, een opvallend bouwsel dat beschreven staat als monument en kasteel Oost.

Meer dan 60 jaar geleden volgde Teun Roosenburg deze zelfde weg samen met zijn kunstenaarsvrienden Piet Damsté en Hanny Raedecker. Teun op een fiets met massieve banden en Piet en Han samen op een gehuurde tandem. Het was voorjaar 1942 en het trio was van Amsterdam naar Zuid-Limburg gekomen. Ze woonden in de Jordaan en deelden daar een atelier samen met Amsterdamse kunstenaars als Nico Wijnberg en Jan Peeters. Deze en andere kunstenaars hadden geweigerd zich aan te melden bij de, door de Duitse bezetter ingestelde, Cultuurkamer. Met als gevolg dat ze hun werk niet meer konden uitvoeren. Ze waren nu dus vogelvrij en konden ieder moment opgepakt worden door de Gruene Polizei voor de arbeitseinsatz in Duitsland. Bovendien werd de situatie grimmig in Amsterdam na de februaristaking en de eerste jodenrazzia’s. Bij Roosenburg en zijn vrienden had het idee postgevat dat vanwege de mijnbouw en de daarmee gepaard gaande bodemverzakkingen in Zuid-Limburg wel enkele kasteeltjes zouden leegstaan die konden dienen als een kunstenaarskolonie. Limburg werd aantrekkelijk gevonden en het was hier in ieder geval veiliger dan in de randstad. Teun, Piet en Hanny hadden afscheid genomen van hun vrienden met de woorden: ‘We komen niet terug voordat we een kasteeltje hebben.’ Tot dan toe hadden ze weinig geluk gehad. Overal werden ze met een zekere achterdocht bekeken.

In Eijsden waren twee kastelen. Het ene was bewoond en leek na bezichtiging wel wat te groot voor hun doel, maar dat van Oost-Maarland had direct hun hart gestolen. Daar deed de merkwaardige bouw, het lelijke chaletdak en de sporen van een lange leegstand niets aan af. Karakteristiek voor de streek lag het kasteel in een prachtig stukje natuurgebied dat reikte tot aan de Maas. Na navraag in het dorpje ‘Oosjt’ bleek graaf de Liedekerke de Pailhe, voormalig burgemeester en bewoner van kasteel Eijsden, ook kasteelheer te zijn van Oost. Deze was al lang blij dat er mensen waren die het lege en in verval geraakte bouwwerk wilden bewonen. De kunstenaars beloofden Oost zo goed mogelijk te onderhouden, zonodig met vrienden uit het westen. Op 10 juni 1942 ontving Teun Roosenburg de schriftelijke bevestiging van de graaf dat het te huur was voor een bedrag van 50 gulden per maand.

Het huis telde 21 kamers en met primitieve middelen en voor weinig geld werd het bewoonbaar gemaakt voor zo veel mogelijk mensen. Al snel liet Teun zijn verloofde Jopie Goudriaan overkomen die haar atelier en al haar werk kwijt was geraakt tijdens het bombardement van Rotterdam. De jonge kolonie groeide snel met schilders als Pyke Koch, Jan Bons en Wouter Kurpershoek. Er werden contacten onderhouden met het ondergrondse kunstenaarsverzet in het westen. Deze had een fonds opgericht als steun voor kunstenaars die weigerden lid te worden van de ‘Cultuurkamer’. De kunstenaars van Oost werden de koeriers voor het zuiden. Als contactman voor Zuid-Limburg diende Ir. van Popel, stedenbouw-kundige te Maastricht. Via de illegaliteit ontstonden al vroeg contacten met vooral Maastrichtse intellectuelen, naast Van Popel waren dat Take Botke en Heyendael, en de Limburgse kunstenaars Charles Eyck, Hubert Levigne Schoonbrood, Bellefroid, Hull, Sitskoorn, Willem Hofhuizen en vele anderen.

In het grensgebied van België en Nederland was Eijsden een broedplaats van smokkel in mensen, drank en tabak. Om hun verzetstaken te kunnen verrichten was een goede verstandhouding met de bevolking evident. Beruchte Eijsdense smokkelaars als ‘ de Blauwe ‘ waren goed bekend met de bewegingen van de patrouillerende Duitse grenswachten. Kennis daarvan was van levensbelang om konvooien van joden, krijgsgevangenen, verzetsmensen en andere grensgangers veilig op Belgisch grondgebied te krijgen. Het is logisch dat het leven en werken op het kasteel beheerst werd door de oorlog. Het codewoord, ‘Kees is jarig’, in een telegram betekende dat er gevaar dreigde en dat de onderduikers het kasteel moesten verlaten om elders een veiliger onderkomen te zoeken. Twee keer per dag werd naar de BBC geluisterd. De huisbaas, graaf de Liedekerke, kondigde zich enkele malen per week aan om op de hoogte te blijven van het laatste frontnieuws. Later is gebleken dat de graaf in het verzet zat en samen met 9 andere Eijsdenaren in 1944 is gefusilleerd. Niet lang voor de bevrijding moest Oost nog worden ingericht als jongenskamp van de Nederlandse Volksdienst. Toen het front dichterbij kwam verliet deze groep het kasteel.

De bevrijding liet lang op zich wachten, ze verliep uiterst rommelig en gevaarvol. Tien dagen moesten de bewoners zich in de kelders schuilhouden. Uit voorzorg waren de ramen met kisten vol zand gebarricadeerd. Ze hoorden het front vanuit het zuiden steeds dichter naderen. Het kasteel kreeg in deze periode vaak bezoek van zich terugtrekkende Duitse eenheden die voedsel, landkaarten en fietsen eisten. Zelfs een dag voor de bevrijding werd het kasteel vanwege zijn strategische ligging nog gevorderd door het Duitse leger om als uitvalsbasis te dienen. Eijsden werd als eerste Nederlandse gemeente bevrijd door de Amerikanen op 13 september 1944. Oost-Maarland volgde een dag later. Duitse soldaten waren nog rond en in het kasteel. Bevelen klonken over en weer. Oorlogsgeluiden alom. Koeien lagen doodgeschoten in de aangrenzende weilanden. Even was het stil toen hoorden de bewoners ratelen en schieten. Het bleek een Amerikaans pantservoertuig te zijn dat op de oprijlaan stond. De bange dag was voorbij, ook Oost was bevrijd. Een nieuwe periode kondigde zich aan waarin Kasteel Oost een artistiek en intellectueel middelpunt zou worden van een gedreven groep kunstenaars en kunstliefhebbers afkomstig uit zuid en west.

Advertenties

Een reactie plaatsen

Opgeslagen onder Basta 08

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s